تفتان ما - حقوق اسلامی؛ صیانت از شأن آدمی در جامعه

حقوق بشر اسلامی با تأکید بر کرامت ذاتی انسان، عدالت، آزادی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، بر ضرورت حفظ شأن افراد و تحقق عملی حقوق بنیادین آنان در جامعه تأکید دارد.

جواد جمشیدزهی، فعال سیاسی و اجتماعی شهرستان خاش، در یادداشتی به گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی تفتان ما نوشت:
روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی، فرصتی ارزشمند برای بازخوانی جایگاه انسان در اندیشه اسلامی و بررسی مسئولیت جامعه، نهادها و مدیران در قبال حقوق و شأن مردم است. این مناسبت نباید تنها در سطح برگزاری برنامه‌ها، صدور پیام‌ها و بیان شعارهای مناسبتی باقی بماند، بلکه باید زمینه‌ای برای توجه عمیق‌تر به عدالت، آزادی، امنیت، برابری، اخلاق و مسئولیت اجتماعی فراهم کند.
در منظومه اسلامی، انسان از جایگاهی والا برخوردار است و کرامت او به موقعیت اقتصادی، قومی، اجتماعی، سیاسی یا جغرافیایی وابسته نیست. انسان، صرف‌نظر از نژاد، زبان، قومیت، جنسیت و میزان برخورداری از امکانات، دارای شأن و حرمت ذاتی است. این کرامت، موهبتی الهی و حقیقتی بنیادین است که هیچ فرد یا نهادی حق نادیده‌گرفتن، تحقیر یا سلب آن را ندارد. از همین رو، ظلم، تبعیض، توهین، استثمار، محروم‌سازی و بی‌توجهی به حقوق مردم، با اصول انسانی و آموزه‌های اسلامی سازگار نیست.

حقوق بشر اسلامی، نگاهی جامع و متوازن به نیازها و حقوق انسان دارد. در این نگاه، حق حیات، امنیت، آزادی، عدالت، آموزش، سلامت، اشتغال، مسکن، حفظ آبرو، برخورداری از محیط سالم و امکان مشارکت اجتماعی، از حقوق اساسی افراد به شمار می‌رود. همچنین انسان در کنار برخورداری از حقوق، در برابر خانواده، جامعه، قانون و ارزش‌های اخلاقی نیز مسئولیت دارد. به بیان دیگر، حقوق فردی در اندیشه اسلامی از مسئولیت اجتماعی جدا نیست و جامعه مطلوب، جامعه‌ای است که در آن حق و تکلیف در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.
آزادی نیز یکی از مهم‌ترین جلوه‌های کرامت انسانی است. آزادی حقیقی، انسان را از سلطه، استبداد، تحقیر و وابستگی به قدرت‌های غیرالهی رهایی می‌بخشد و به او امکان می‌دهد با حفظ قانون و رعایت حقوق دیگران، در سرنوشت خویش و جامعه مشارکت کند. البته آزادی به معنای بی‌قیدی، قانون‌گریزی یا نادیده‌گرفتن حقوق دیگران نیست. آزادی زمانی ارزشمند و سازنده خواهد بود که با آگاهی، اخلاق، مسئولیت‌پذیری و احترام متقابل همراه باشد.

عدالت، مهم‌ترین بستر تحقق حقوق بشر و کرامت انسانی است. سخن‌گفتن از کرامت انسان، بدون توجه به عدالت در توزیع فرصت‌ها و امکانات، نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای واقعی جامعه باشد. شهروندان باید در دسترسی به آموزش، درمان، اشتغال، خدمات عمومی و فرصت‌های پیشرفت از شرایط عادلانه برخوردار باشند. عدالت به معنای برخورد یکسان با همه افراد در هر شرایطی نیست؛ بلکه گاهی لازم است برای حمایت از اقشار محروم، مناطق کمتر توسعه‌یافته و گروه‌های آسیب‌پذیر، حمایت‌ها و امکانات بیشتری در نظر گرفته شود.
در این میان، توجه به مناطق محروم و مرزی، یکی از مصادیق مهم رعایت کرامت انسانی است. مردم این مناطق حق دارند از خدمات مناسب آموزشی، درمانی، رفاهی، فرهنگی و اقتصادی برخوردار باشند و مطالبات آنان با جدیت، احترام و مسئولیت‌پذیری دنبال شود. توسعه متوازن زمانی تحقق می‌یابد که محرومیت جغرافیایی موجب محرومیت از فرصت‌های اساسی زندگی نشود و همه شهروندان، فارغ از محل سکونت، خود را در مسیر پیشرفت کشور سهیم بدانند.

حفظ آبرو و شخصیت افراد نیز بخش جدایی‌ناپذیر حقوق بشر اسلامی است. تهمت، افترا، شایعه‌پراکنی، تخریب شخصیت، افشای اطلاعات خصوصی و قضاوت‌های شتاب‌زده، امنیت روانی جامعه را تهدید می‌کند. در این زمینه، رسانه‌ها و فعالان اجتماعی مسئولیتی سنگین بر عهده دارند. انتشار اخبار دقیق، رعایت اصول حرفه‌ای، پرهیز از هیجان‌سازی و احترام به حریم خصوصی افراد، از ضروریات فعالیت رسانه‌ای و اجتماعی است. آزادی بیان نباید به ابزاری برای هتک حرمت یا آسیب‌رساندن به حیثیت اشخاص تبدیل شود.
خانواده، مدرسه و رسانه، نقش مهمی در آموزش و نهادینه‌سازی فرهنگ کرامت انسانی دارند. کودکان باید در محیطی امن و سرشار از احترام رشد کنند. زنان، جوانان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و اقشار کم‌توان باید از فرصت مشارکت و حضور شایسته در جامعه برخوردار باشند.

میزان توجه یک جامعه به حقوق این گروه‌ها، معیار مهمی برای سنجش اخلاق، عدالت و توسعه‌یافتگی آن جامعه است.

دستگاه‌های اجرایی و نهادهای عمومی نیز باید کرامت مردم را در شیوه خدمت‌رسانی، پاسخ‌گویی و رفتار اداری موردتوجه قرار دهند. تکریم ارباب‌رجوع، رعایت قانون، مبارزه با فساد، تسهیل امور مردم، شنیدن مطالبات شهروندان و پرهیز از تبعیض، از مهم‌ترین جلوه‌های عملی حقوق بشر اسلامی است. هیچ شهروندی نباید برای دستیابی به حقوق قانونی خود، با بی‌احترامی، سرگردانی یا رفتار تبعیض‌آمیز مواجه شود.
در جهان امروز، مفهوم حقوق بشر گاهی با برخوردهای دوگانه و ملاحظات سیاسی همراه می‌شود. برخی قدرت‌ها در حالی از حقوق بشر سخن می‌گویند که در عمل، حقوق ملت‌ها و انسان‌های بی‌گناه را نادیده می‌گیرند. در برابر این رویکرد، تبیین دقیق، منطقی و روزآمد حقوق بشر اسلامی ضرورتی انکارناپذیر است؛ تبیینی که ضمن پایبندی به اصول‌دینی، بتواند به مسائل جدید انسان معاصر، تحولات اجتماعی و نیازهای واقعی جوامع پاسخ دهد.
بااین‌حال، دفاع از حقوق بشر اسلامی نباید تنها به‌نقد دیگران محدود شود. پاسداشت کرامت انسانی از رفتارهای روزمره خود ما آغاز می‌شود؛ از احترام به سخن دیگران، رعایت نوبت، کمک به افراد نیازمند، حفظ آبروی مردم، احترام به تفاوت‌ها و مسئولیت‌پذیری در برابر جامعه. اگر هر فرد، خانواده، مدیر، رسانه و نهاد اجتماعی در حوزه مسئولیت خود به شأن انسان‌ها احترام بگذارد، فرهنگ عدالت و اخلاق در جامعه گسترش خواهد یافت.
در نهایت، روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی یادآور این حقیقت است که توسعه واقعی بدون انسان‌محوری امکان‌پذیر نیست. جامعه‌ای پایدار و موفق خواهد بود که انسان را ابزار دستیابی به اهداف سیاسی و اقتصادی نداند، بلکه کرامت او را محور قانون‌گذاری، مدیریت، سیاست‌گذاری و خدمت‌رسانی قرار دهد. امید است پاسداشت حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی همواره از سطح شعار فراتر رفته و در رفتارهای اجتماعی، تصمیمات مدیریتی، سیاست‌های عمومی و شیوه خدمت‌رسانی به آحاد جامعه نمود عینی و عملی پیدا کند؛ زیرا احترام به انسان، احترام به آینده جامعه است.

به قلم :جواد جمشیدزهی فعال سیاسی